Okrągłe Wieże w Irlandii/ Irish Round Towers

Okrągłe Wieże w Irlandii

Irlandia jest chłodną, deszczową wyspą na atlantyckiej krawędzi Europy. Klimat panujący na wyspie nie jest najlepszy, a jednak to głównie tam w czasach średniowiecza pielęgnowano piśmiennictwo, i filozofie mające swoje korzenie w antyku. W małych enklawach na krańcu świata, gromadzili się mnisi, którzy przy świetle kaganków przepisywali i studiowali wielkie dzieła antyku i ojców kościoła.

Siedziby mnichów stanowiły domki o prostej konstrukcji. Najczęściej drewniane, choć zdarzały się także i ułożone z łamanego kamienia. W centralnej części znajdował się kamienny kościół, a całość założenia była otoczona murem z łamanego kamienia. Wewnątrz takiego założenia znajdowały się także budynki gospodarcze, oraz te o których będzie mowa niżej – okrągłe wieże.

Średniowieczne okrągłe wieże są jednym z architektonicznych wyznaczników Irlandii. Przetrwało ich na wyspie trochę ponad osiemdziesiąt, a prawdopodobnie było ich ponad sto. Były to wolno stojące kamienne budynki często sięgające ponad 25 metrów wysokości, a czasami nawet ponad 30 metrów. Sadowione były one wewnątrz wcześniejszych założeń klasztornych.

XIX wieczne badania archeologiczne udowodniły, że wieże stawiano nawet na wcześniejszych pochówkach, w obrębie istniejących założeń.

Ogólna charakterystyka i konstrukcja

Wszystkie 72 wieże na poziomie gruntu mają grubość muru 0,9 do 1,2 m, a średnica wewnętrzna większości wież na poziomie wejścia to 2,1 do 2,7 m. Niektóre z nich były rozleglejsze jak np. Dysert O’Dea 3 m1. Otwory wejściowe mierzą od 1,44 do 1,8 m wysokości i od 0,33 m do 0,66m szerokości. Jak widzimy są one więc stosunkowo małe. W większości przypadków są one umieszczone na około 4m wysokości, choć są szerokie odstępstwa od tej reguły (np. Lusk). Wejść zawsze skierowane jest w kierunku kościoła. Do wejścia prowadził drewniany pomost, lub schody.

Przekrój okragłej wieży

Przekrój wieży: a.wejście, b.okno „świetlik”, c.okna najwyższej kondygnacji, d.podłoga, e.drabina

Generalnie wieże mają około 30 m (100 rzymskich stóp) wysokości, a ich obwód wynosi około połowy wysokości (od 13.10m do 17.86m). Wszystkie one mają także charakterystyczną cechę w postaci stożkowatego przekroju poprzecznego. Cała konstrukcja nie jest bowiem cylindryczna w żadnej z wież, a wszystkie zwężają się ku górze. Nie jest to typowe rozwiązanie spotykane w tym okresie w budownictwie. Jest także bardzo trudne do wykonania, a technika wykonania nadal stanowi zagadkę.

Budowle te podzielone były na 6 lub 7 pięter. Drewniane belki podłogowe opierane były na trzy różne sposoby. Stosowano schodkowanie muru, wstawiano belki w nisze, lub stosowano wysuwane wsporniki2. Tylko w dwóch przypadkach poziom pierwszy jest sklepiony z okrągłym wejściem pośrodku sklepienia (Meelick, Kinneth). Komunikację pomiędzy piętrami zapewniały drewniane drabiny. Na najwyższej kondygnacji znajdowało się kilka otworów okiennych (najczęściej cztery wyznaczające cztery kierunki świata), na innych kondygnacjach spotykamy je bardzo rzadko, z reguły jeden świetlik co kilka kondygnacji.

Najwyższa kondygnacja nakryta była pseudo kopułą (irl. Bennchobbor, ang. corbelled roof), znaną w Irlandii od czasów konstrukcji Newgrange, którego główna komora także pokryta jest tym typem konstrukcji i liczy sobie około 6000 lat. W starszych wieżach nad tym sklepieniem znajdowała się drewniana konstrukcja podtrzymująca pokrycie w formie kamiennych, ołowianych, bądź ceramicznych płytek. Znanych jest kilka przypadków kiedy to w dach uderzył piorun, dwa razy było to powodem pożaru wnętrza. W późniejszych okresach przebudowywano hełmy wież stosując także pseudo kopułę jako nakrycie najwyższej kondygnacji, jednak dach stanowiły kamienie ułożone w stożek. Jest to jednak tylko przypuszczenie. W wyniku zniszczenia szczytów większości zabytków nie da się odtworzyć form pierwotnych. Zabytki, jeżeli już posiadają hełmy (z ciosanych kamieni ułożonych na sobie techniką jak w pseudo kopule, nakryte pojedynczym stożkowym kamieniem na szczycie) to są to wyniki XIX i XX wiecznych prac rekonstrukcyjnych.

Wiadomo, że okrągła w przekroju wieża jest odporniejsza na wiatr i osiadanie gruntu, niż wieża wielokątna. Dzięki temu wiele z nich dotrwało do naszych czasów pomimo tego, że są to konstrukcje praktycznie pozbawione fundamentów. Już w wiekach średnich w trakcie ich użytkowania kilka takich budynków zawaliło się. Było to najprawdopodobniej wynikiem błędów konstrukcyjnych i osiadania podłoża, oraz właśnie braku odpowiednich fundamentów. Właśnie ten ostatni czynnik jest bardzo zagadkowy (patrz fotografia przyziemia wierzy w Kells), wydaje się nieprawdopodobne aby budowniczowie tak potężnych budynków nie znali znaczenia fundamentów.

Sama budowa wież musiała nastręczać wiele problemów. Są to jedyne znane z wysp brytyjskich tak wysokie budynki z tego okresu. Stanowić więc musiały dla budowniczych niecodzienne wyzwanie. Praktycznie brak jest na nich otworów po belkach rusztowania, wydaje się więc, że budowano je od wewnątrz, używając rusztowania jedynie przy pracach związanych z kopułą i pokryciem dachu. Wielkim utrudnieniem zdaje się być także utrzymanie jednostajnego zwężenia się ku górze budowli. W przypadku wierzy cylindrycznej (a także innych budowli) łatwiej jest kontrolować pion ściany, niż pochyłość. Budowniczowie musieli stosować tu zapewne jakieś proste i pomysłowe rozwiązanie.

Chronologia

Pierwsza wzmianka o Cloigtheach (wieże dzwonów) pojawia się w irlandzkich rocznikach około roku 950, kiedy to spłonęła wieża w Slane3. Prawdopodobne jest jednak, że zaczęły powstawać na początku X wieku, jak twierdzą irlandzcy badacze. Ostatnia wzmianka na temat ukończenia budowy odnosi się do wieży w Annaghdawn (Co.Galway) i datowana jest ta wzmianka na 1238 rok.4

Wieża w Monasterboice spłonęła w 10975 roku, a na obecnie stojącej budowli nie ma śladów katastrofy. Wydaje się że nowsze konstrukcje mogły byś stawiane obok tych zniszczonych, które wtedy traktowane były jaklo magazyn budulca. Brak głębokich fundamentów, może uniemożliwiać stwierdzenie istnienia wcześniejszych budynków. Szczególnie gdy najniższe warstwy były najdokładniej obrobione i stanowiły doskonały budulec dla młodszych konstrukcji.

Wieża w Clonmacnoise powstała w 1124 roku6, ta dokładna data może być ważna dla dalszych rozważań na temat znaczenia jakości wykonania muru w stosunku do chronologii wieży.

Wierze wykonane z kamieni polnych, nieobrobionych (Castldermont), lecz najczęściej łamanych (Droomskin Abbey, Monasterboice, Swords, Glendolough), lub lekko obrobionych (Clondalkin, Kilree, Old Killculen), czy też z połączenia tych technik (Iniskeen) traktuję jako te starsze budowane. Techniki te stosowano do końca XI wieku, Natomiast te powstałe z ciosów kamiennych (Dysert o’dea, Clonmacnoise, Lusk, Kells, Rock of Cashell) o bardzo różnej jakości wykonania jako te z XII i XIII wieku. Wieża w Annaghdawn (najmłodsza) wykonana jest jako jedyna w technice zwanej murem cyklopowym. Wieże z kamienia łamanego i polnego wykonane są w różnych technikach poligonalnych, natomiast te z ciosów wykonane są w technice muru o zmiennej wysokości warstw, rzadziej poligonalnej.

Kolejnym wyznacznikiem chronologii może być występowanie zdobionego detalu architektonicznego w pobliżu otworów wejściowych. Najwcześniej spotykamy wieże z portalem w formie płaskiej belki kamiennej opartej na kunsztownie dopasowanych i ociosanych dużych kamiennych blokach, które z kolei opierają się na kamiennej belce stanowiącej próg (Clondalkin). Zdarzają się jednak inne rozwiązania konstrukcyjne, jak portal naśladujący łuk konstrukcyjny poprzez wyżłobienie belki nadprożnej w odpowiedni sposób (Monasterboice), lub łuk fałszywy skonstruowany w sposób zdradzający brak znajomości przez budowniczego zasad według których „pracuje” łuk (Kilree). Najpóźniejsze konstrukcje składają się z pięknie pracującego łuku kamiennego opartego na kamiennych ciosach (Clonmacnoise), Zdarzają się także portale sklepione łukiem oraz z dodanymi ozdobnymi archiwoltami i rozglifieniem a także szczątkową wimpergą (Kildre). Całość naśladuje romańskie portale kościołów.

Prawdopodobne jest, że niektóre otwory były przerabiane, jak na przykład Droomskin Abbey. Wydaje się, że detale architektoniczne dodane są do tego budynku wtórnie, po skuciu części starszego obramienia otworu. Według irlandzkich uczonych podobnie sytuacja ma się z wyżłobieniami opasającymi otwór wejściowy (Monasterboice, Rock of Cashell), mogą one być wpływem anglosaskim7. Takim samym wpływem jest specyficzna konstrukcja otworów okiennych zakończonych od góry dwoma łączącymi się pod kątem prostym kamiennymi ciosami. Wpływy anglosaskie (ryt opasający odrzwia, okna z trójkątnym szczytem)datuje się na XI wiek. Natomiast zdobienia romańskie na XII i dalej.

Funkcja

Istnieje wiele koncepcji co do funkcji wież. Najciekawsze z nich powstały w wieku XVIII i XIX i stanowią istne perełki ludzkiej „pomysłowości”. Pojawiały się opinie, że wieże były świątyniami ognia, swoistymi mistycznymi latarniami, gdzie podtrzymywano wieczny palenisko. Inna teoria głosiła, że były to pomniki ku czci boga Priapusa i stanowiły symbol triumfu męskich walorów. Niektórzy twierdzili, że forma wież nawiązuje do kultu Szymona Słupnika. Jeszcze inni, że wieże stanowiły gigantyczne zegary słoneczne. Do początków XIX wieku wątpiono czy wieże, lub może bardziej ich geneza, były związane z chrześcijaństwem.

Dopiero George Petrie z Royal Irish Academy stosując racjonalistyczne metody badawcze określa je jako dzwonnice klasztorne, tłumacząc na język angielki irlandzkie słowo cloictheach (dosł. wieża dzwonu) z roczników średniowiecznych. Miało to miejsce w latach trzydziestych XIX wieku.

Pomimo tego, że jakość i ilość badań nad tematem nabrało już całkowicie naukowego wyrazu w naszych czasach, to nadal istnieje wiele kwestii nierozwiązanych, lub niepewnych. Nie wiadomo kiedy i w jakich okolicznościach wpadnięto na pomysł budowania wież. Nie wiadomo co stanowiło wzór dla budowniczych. Nie jest pewne dlaczego wejście znajdowało się na dużej wysokości. Ani jakiej techniki użyto do kontrolowania pochyłości ściany.

Obecnie uważa się, że wieże miały spełniać dwie główne funkcje. Po pierwsze, że były to dzwonnice. Na poparcie tego można przytoczyć irlandzkie słowo cloictheach, którym je określano w rocznikach, a także wzmianki mówiące bezpośrednio o istnieniu dzwonów na wieżach. Tekst traktujący o podpaleniu i zniszczeniu wierzy w Slane przez wikingów w 950 roku, mówi także, że zniszczeniu uległ dzwon, „najlepszy z dzwonów”8. Natomiast w roku 1552 garnizon Brytyjski zajął dzwony z wieży w Clonmacnoise.

Druga funkcja, nad którą się dyskutuje to funkcja obronna. Wież miała być skarbcem, i miejscem ostatecznego schronienia i obrony dla mnichów zamieszkujących ośrodek. Dowodem na to mogą być wzmianki o podpaleniu wież z obrońcami wewnątrz (Slane 950r), lub osobach szukających w nich schronienia (Kells 1076r). Kolejnym argumentem jest umiejscowienie wejścia na dużej wysokości, tak aby dostęp możliwy był tylko po drewnianej konstrukcji lub po drabinie, które łatwo było usunąć. Jednakże przyznać należy, że dla zdeterminowanych najeźdźców nie stanowiłoby to przeszkody. Mogli oni dostawić własną drabinę i dobrać się do drzwi, tym bardziej, że brak jest jakichkolwiek urządzeń wspomagających obronność wejścia, jak wykusze, czy otwory strzelnicze. Umiejscowienie wejścia na tej wysokości mogło być także związane z cechami konstrukcyjnymi budowli. Wieże nie miały głębokich fundamentów (kilka do kilkudziesięciu centymetrów), a więc duży otwór tuz nad ziemią drastycznie zmniejszyłby stateczność całej konstrukcji. Jak widać więc funkcja schronieniowa nie była głównym celem budowniczych, jakkolwiek nie ulega wątpliwości, że jako najbardziej solidne budynki wewnątrz założenia były do tego celu używane.

Powróćmy więc do roli dzwonnicy. Dzwony miały wielkie znaczenie dla średniowiecznych zgromadzeń zakonnych. Bicie w nie oznajmiało okresy na jakie podzielony był dzień według reguły danego zgromadzenia. We wczesnośredniowiecznej Irlandii dzwony pojawiają się bardzo wcześnie, wraz z pierwszymi zgromadzeniami. Były to trapezowate w przekroju instrumenty, posiadały u góry uchwyt do trzymania, pozbawione były serca. Wykonywano je z dwóch znitowanych ze sobą żelaznych części. Znamy kilkadziesiąt zabytków pochodzących z wczesnochrześcijańskiego okresu (V-IXw). Świętych i opatów z tego okresu często przedstawiano z pastorałem i dzwonem. Był to atrybut władzy nad społecznością mnichów.

W X wieku włości klasztorne powiększają się, pojawiają się też wtedy wieże. Pierwotnie w wieżach stosowano najprawdopodobniej dzwony ręczne. Dzwonnik wchodził na wieżę i dzwonił w każdym oknie. Podnosiło to donośność dźwięku, a sklepienie jeszcze podwajało ten efekt. Jednakże jest to bardzo ciężka praca, ponieważ dzwonnik musiał wdrapywać się na wieżę kilka razy na dzień. Wtedy też prawdopodobnie jak w całej reszcie europy zaczęto stosować dzwony z linami. Niestety z tak wczesnego okresu brak nam zabytków, ani wzmianek.

Schemat założenia klasztornego; a.kościół, b.wieża, c.mur obwodowy, d.wejście na teren

Jedynym, bardzo niepewnym dowodem na istnienie w X wieku dzwonów z sercem jest kościół Św. Kevina w Glendolough, gdzie miniaturowa sygnaturka naśladuje okrągłą wieże.

Ciekawe argumenty pojawiają się dopiero później. Opactwo Cong by Rary Oconor otrzymało w XI wieku od króla Conaght prawo do zajmowania jednego sznura do dzwonów z każdego statku, który zawinął do portu.

Gdy w 1552 roku garnizon Brytyjski zajął dzwony z Clomacnoise na cele militarne i wydaje się prawdopodobne, że w XVI wieku stało się to samo z większością dzwonów z klasztorów irlandzkich.

Plan idealnego opactwa, St. Gallen

Okrągłe wieże w Irlandii nie były włączane do żadnego większego budynku. W okresie gdy powstają są one najbardziej monumentalnymi budowlami i górują nad bardzo małymi i skromnymi kościołami. Kościoły musiały być małe gdyż znajomość podwieszania tramów nad szeroką nawą, co pozwoliłoby ja zadaszyć, pojawiła się dopiero później, to samo można powiedzieć o wiedzy na temat konstruowania sklepień.

Wieże znajdowały się zawsze na północny zachód od wejścia do kościoła, w odległości kilku lub kilkunastu metrów. Wieże zintegrowane z kościołami pojawiły się dopiero wraz z pojawieniem się architektury cystersów w XII wieku. Jednakże jest to już zupełnie inny okres. Ciekawostkę stanowi tutaj wieża z Glendolough wystająca z kościoła Św. Kevina jako sygnaturka, oraz wieża z Clonmacnoise zespolona z Temple Finghin. W XV wieku wieże z Lusk i Duleek zostały połączone z późniejszą konstrukcją stanowiącą dzwonnicę nowego kościoła. Po prostu do istniejącej konstrukcji dobudowano późnogotycką prostokątną dzwonnicę.

Geneza

Jeśli chodzi o genezę udało mi się ustalić jedynie dwa przypadki wież w przedromańskiej architekturze średniowiecznej europy, które można bezpośrednio porównać z zabytkami irlandzkimi. Pierwszy z nich i wydaje mi się, że mający największy wpływ jest związany z irlandzkimi misjami na kontynencie Europejskim. W VII wieku św. Kolumban i jego uczeń Gallus, wyruszyli z Irlandii do Galii z zamiarem nauczania i ewangelizacji na wpół pogańskich jeszcze terenów. Opactwo St Gallen zostało założone przez świętego Galla. Natomiast na początku VIII wieku narysowany został plan opactwa doskonałego, dzieło to popełnił opat Haito lub Reichenau (763-836) dla opata Gozbert z St Gall. Gozbert było opatem w latach 816-836. Na tym planie, który nie został zrealizowany znajdują się dwie wolno stojące wieże, Wieża Archanioła Michała i Wieża Archanioła Gabriela, znajdują się one przy wejściu głównym do kościoła. A więc powinny znajdować się na pd-zach i pn-zachód od bryły kościoła. Obie wieże stanowiłyby dzwonnice opactwa. Wiadomo nam o akcji misyjnej i aktywności iroskotów w europie zachodniej w tym okresie. Mieli oni z pewnością kontakt z rodzimą wyspą.

Kolejnym przypadkiem jest rekonstrukcja romańskiej katedry z Kolonii. Z rekonstrukcją tą spotkałem się w pracy Wilfreda Kocha „Style w architekturze europejskiej” Na stronie 67 znajduje się tam rysunek przedstawiający katedrę z dwoma wolno stojącymi dzwońcami przy zachodnim krańcu budynku9.

W literaturze pojawia się bardzo dużo innych zabytków które są wiązane z genezą irlandzkich wież. Jednakże ani wolno stojące kampanile z Italii (jak w kościele św. Jana Chrzciciela w Ravennie, bazylika św. Apolinarego w Ravennie) ani westwerki kościołów ottońskich w Niemczech z X wieku, czy Francji XI wieku nie wydają mi się pierwowzorami dla wyspiarskich budowniczych. Jakkolwiek kampanile włoskie mogły wywrzeć duży wpływ na twórcach budowli irlandzkich, jednak irlandzkie konstrukcje są o wiele bardziej surowe i mniej ozdobne, oraz całkowicie różnią się pod względem proporcji. Natomiast wieże z westwerków są późniejsze niż pierwsze zabytki w Irlandii.

Podsumowanie

Okrągłe wieże są jedynymi tego rodzaju budowlami w Europie. Są jednym z symboli Irlandii i wielkim pomnikiem wczesnośredniowiecznej wiedzy Iroszkockich mnichów. Znam jedynie kilka przykładów późniejszego naśladownictwa tego typu budowli. Obecnie dopiero odkrywamy ich tajemnice. Pewne jest że są to budowle wspaniałe i należy je chronić w obecnym krajobrazie kulturowym.

Przypisy:

1Margaret Stokes „Early Christian Architekture in Ireland” London 1878; tam tez wszystkie inne wymiary.

 

2Margaret Stokes „Early Christian Architekture in Ireland”

 

3Nancy Edwards – „The Archaeology of Early Medieval Ireland”

 

4Nancy Edwards – „The Archaeology of Early Medieval Ireland”

 

5Roger Stanley – „Irish Round Towers”

 

6Roger Stanley – „Irish Round Towers”

 

7Roger Stanley – „Irish Round Towers”

 

8Roger Stanley – „Irish Round Towers”

 

9Wilfred Koch „Style w architekturze europejskiej”

Reklamy
Ten wpis został opublikowany w kategorii architektura wczesnochrześcijańska, Irlandia, okrągłe wieże irlandzkie. Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s